Η αναχώρηση από την Σμύρνη το 1922 ήταν ακόμα κα
ύσωνας στην καρδιά της. Η γυναίκα περπάτησε με τ
α παιδιά της στο πλάι, η σκέψη σκορπισμένη στα κ
αυμένα πλοία της Ανατολικής Μεσογείου. Οι διακοπ
ές της σε ορθογραφία από την Περιφέρεια του Λακω
νικού αντικατέστησαν την πατρίδα. Από τότε, η ζω
ή της γινόταν συνεχής εκκλησιασμός — καθεμία στι
γμή προσπαθούσε να μην χάσει το όνομα της πόλης
που είχε ξεχαστεί.
Το 1985, στην Αθήνα, άκουσε την ανακοίνωση: η Ελ
λάδα ανοίγει σύνορα σε "επαναστατημένους&qu
ot; προσκυ
νητές της μνήμης. Μόνο εκείνοι που έχουν προσωπι
κή σχέση με τον αποχωρισμό του 1922 μπορούν να ε
γκατασταθούν με πολιτικό δικαίωμα. Τα χρήματα δε
ν μετρούν — μόνο το πολιτικό βάρος της απώλειας.
Εκείνη έφερε ένα περιουσιακό αρχείο: μία απογρα
φή της οικογένειας από το 1910, μία ποσότητα ρού
χων από τον Μικρασιατικό Τόπο, μία μικρή σαραντα
ριά από την Ιωάννινα. Το αίτημα της καταχωρήθηκε
στην κατηγορία «Εθνική Παράδοση».
Αλλά η διοίκηση δεν επέτρεψε την εγκατάσταση. Το
αίτημα της ήταν στην κατηγορία «Χρηματική Κληρο
νομιά», όχι στην «Κοινωνική Μνήμη» που είχε ζητή
σει. Η πρόσβαση στην κοινωνική ασφάλεια, στην ιδ
ιοκτησία, στο δικαίωμα της κατοικίας — όλα απενε
ργοποιήθηκαν. Το νοσταλγικό συναίσθημα δεν μπορο
ύσε να πληρώσει τον νόμο. Εκείνη ξεκίνησε να ψάχ
νει τα παραδοσιακά χαρτιά που δεν είχαν εντοπιστ
εί. Βρήκε μία σημείωση σε φωτογραφία: «Η οικογέν
εια Ανδρέου έχει περιουσία στη Θεσσαλονίκη – μόν
ο αν η γυναίκα είναι ορφανή και έχει παράδοση».
Η σημείωση ήταν από το 1943, από την ίδια της τη
ν πεθερά.
Στην Αθήνα, στο περιθώριο της Δευτέρας, έκανε έν
α υπομνηματισμό: «Όλοι οι νόμοι είναι για όσους
έχουν την ίδια αναμνήσιμη κατάσταση». Έκανε ένα
διαμόρφωμα της εγγραφής της. Αντικατέστησε την κ
ατηγορία. Το παρασκήνιο της διοίκησης έμεινε άδε
ιο για μία βδομάδα. Στη δεύτερη ημέρα, η επιστολ
ή της προσκλήθηκε σε ένα γραφείο της Γενικής Υπη
ρεσίας Μετανάστευσης. Ήταν μία αίτηση που είχε ε
γκριθεί — με την κατηγορία «Παράδοση Μνήμης».
Η πρώτη φορά μετά από τριάντα χρόνια, η ξεροκόψη
στην πόρτα της οικίας της Αθήνας δεν ήταν τρομα
κτική. Το ποτήρι στο τραπέζι έκανε νόμο του χρόν
ου. Τα σημειώματα της κατοικίας προστέθηκαν στο
φακέλο της. Το πλήρωμα της αίτησης είχε γίνει πρ
αγματικότητα. Το νοσταλγικό έγκλημα είχε καταστε
ί νόμος. Και εκείνη, η χήρα με την περιουσία, έμ
εινε να καθίσει στην καρέκλα της, να βλέπει τον
ήλιο να φεύγει από το παράθυρο, και να ξέρει ότι
η μνήμη της δεν ήταν πλέον καταδίκη. Ήταν δικαί
ωμα.
